Między dźwiękiem a architekturą
Trzydzieści lat festiwalu Nova Muzyka i Architektura
Trzydzieści edycji festiwalu to nie tylko imponująca liczba koncertów, artystów i muzycznych wydarzeń. To przede wszystkim historia ludzi, idei i miejsca, które przez trzy dekady tworzyły wyjątkową przestrzeń spotkania muzyki z architekturą, tradycji z nowoczesnością, lokalności z międzynarodowym dialogiem. Jubileusz trzydziestolecia Międzynarodowego Festiwalu Nova Muzyka i Architektura staje się więc okazją nie tylko do świętowania, ale również do refleksji nad drogą, jaką przeszedł jeden z najważniejszych letnich festiwali muzycznych w Polsce północnej.
Historia festiwalu rozpoczęła się w 1996 roku z inicjatywy Marka Wakarecego, ówczesnego dyrektora Toruńskiej Orkiestry Kameralnej, człowieka niezwykle oddanego kulturze miasta i idei tworzenia wydarzeń artystycznych o wysokim poziomie, ale jednocześnie otwartych dla szerokiej publiczności. Od początku jego najbliższym współtwórcą był wybitny dyrygent prof. Jerzy Salwarowski, który objął funkcję dyrektora artystycznego pierwszych edycji festiwalu. Ich wspólna wizja zakładała stworzenie wydarzenia, które ożywi muzycznie letni Toruń i pozwoli spojrzeć na jego architekturę poprzez sztukę dźwięku.
Pierwsze koncerty odbywały się pod nazwą „Toruń – Muzyka i Architektura”. Już sam tytuł trafnie określał ideę przedsięwzięcia. Muzyka miała wybrzmiewać w przestrzeniach szczególnych, historycznych, sakralnych, reprezentacyjnych, wpisując się w atmosferę miasta o niezwykłym dziedzictwie kulturowym. Katedra św. Janów, Sala Mieszczańska Ratusza Staromiejskiego, Dwór Artusa, Pałac Dąmbskich, Kamienica pod Gwiazdą, kościół św. Jakuba, kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, Towarzystwo Naukowe czy Zamek Krzyżacki szybko stały się nie tylko miejscami koncertów, ale pełnoprawnymi bohaterami festiwalu. Z czasem muzyka zabrzmiała także w kościele św. Szczepana, klubie studenckim Od Nowa, Collegium Maximum UMK, Planetarium im. Władysława Dziewulskiego, Centrum Sztuki Współczesnej „Znaki Czasu”, Hanza Cafe, Hotelu Filmar, czy Galerii Copernicus. Zaczęły się również odbywać koncerty plenerowe, m. in. na Bulwarze Filadelfijskim, Rynku Staromiejskim, w amfiteatrze Muzeum Etnograficznego oraz na Scenie Szekspirowskiej Teatru Baj Pomorski. Od XX edycji niezwykle ważnym miejscem festiwalu stało się także Centrum Kulturalno-Kongresowe Jordanki, siedziba Toruńskiej Orkiestry Symfonicznej i symbol współczesnego oblicza miasta.
Od pierwszych edycji program festiwalu cechowała ogromna różnorodność. Obok muzyki dawnej i klasycznej pojawiały się koncerty organowe, recitale kameralne, muzyka cerkiewna, dzieła współczesne, a także jazz, gospel, muzyka filmowa, folkowa, musicalowa i rozrywkowa. Już inauguracyjna odsłona przyniosła występy Pawła Skałuby, Romana Peruckiego, zespołu Oktoich czy realizację opery „Służąca Panią” Pergolesiego. W kolejnych latach festiwal systematycznie rozwijał swój repertuarowy i artystyczny zasięg.
Na toruńskich scenach pojawiali się wybitni soliści i zespoły z Polski oraz całego świata. Publiczność mogła usłyszeć między innymi Kevina Kennera, Krzysztofa Jakowicza, Andrzeja Bauera, Piotra Pławnera, Konstantego Andrzeja Kulkę, Eugène’a Indjicia, Marcina Zdunika, Urszulę Dudziak, Annę Marię Staśkiewicz, Iwonę Hossę, Karen Slack czy Orkiestrę Kameralną Polskiego Radia „Amadeus” pod dyrekcją Agnieszki Duczmal. Festiwal gościł artystów z Europy, Azji, Australii i obu Ameryk, stając się wydarzeniem o rzeczywiście międzynarodowym charakterze.
Jednocześnie Nova Muzyka i Architektura od początku pozostawała miejscem niezwykle ważnym dla środowiska lokalnego. Na festiwalowych scenach regularnie prezentowali się artyści związani z Toruniem i regionem, m. in. Toruński Kwartet Smyczkowy, Toruński Kwartet Dęty Blaszany czy zespół Multicamerata. Dzięki temu festiwal stał się nie tylko miejscem spotkania światowych gwiazd, ale także przestrzenią promocji lokalnych artystów i budowania muzycznej tożsamości miasta.
Istotnym elementem rozwoju wydarzenia była również działalność edukacyjna. Już w pierwszych latach organizowano koncerty pn. „Forum Młodych” oraz wakacyjne kursy dyrygenckie prowadzone przez prof. Jerzego Salwarowskiego. Z czasem stałym punktem programu stały się koncerty uczestników Paderewski Piano Academy, podczas których toruńska publiczność mogła obserwować narodziny międzynarodowych pianistycznych karier.
W kolejnych latach festiwal rozwijał się także organizacyjnie i programowo dzięki zaangażowaniu kolejnych dyrektorów i osobowości muzycznych. Po Marku Wakarecym funkcję dyrektora Toruńskiej Orkiestry Symfonicznej i organizatora festiwalu objął Paweł Dudzik, który kontynuował ideę otwartego, nowoczesnego wydarzenia muzycznego, poszerzając jego skalę i międzynarodowy charakter. W historii festiwalu ważną rolę odegrał również Piotr Sułkowski, pełniący funkcję dyrektora artystycznego jubileuszowej edycji „Europa – Toruń. Muzyka i Architektura”. Z kolei w 2017 roku ówcześni dyrektorzy TOS, Marek Czekała oraz Mariusz Smolij, dyrygent związany z największymi scenami Europy i Stanów Zjednoczonych, nadali festiwalowi rozmach wielkich międzynarodowych projektów symfonicznych.
Od 2019 roku funkcję dyrektora artystycznego festiwalu pełni Dainius Pavilionis, konsekwentnie rozwijając ideę różnorodności repertuarowej oraz międzynarodowego dialogu kultur. To właśnie pod jego batutą w 2023 roku zabrzmiał jeden z najbardziej poruszających koncertów ostatnich lat, monumentalna muzyka Karla Jenkinsa, która zgromadziła ogromną publiczność i na długo pozostała w pamięci uczestników festiwalu. W tym samym roku dyrektorem Toruńskiej Orkiestry Symfonicznej został Przemysław Kempiński, kontynuujący tradycję otwartości instytucji na ambitne projekty artystyczne, międzynarodową współpracę oraz rozwój festiwalu jako jednego z najważniejszych wydarzeń muzycznych regionu.
Ważnym rysem festiwalu pozostawała jego dostępność. Wiele koncertów miało i nadal ma charakter otwarty, dzięki czemu wydarzenie od początku gromadziło bardzo szeroką publiczność, mieszkańców Torunia, turystów, melomanów, ale także osoby, które z muzyką klasyczną spotykały się po raz pierwszy. Ta otwartość i integracja poprzez muzykę była jedną z najważniejszych idei Marka Wakarecego. Festiwal miał być świętem miasta i jego mieszkańców.
Dzisiejsza Nova Muzyka i Architektura jest wydarzeniem wielowymiarowym. Obok klasycznych recitali i koncertów symfonicznych pojawiają się projekty filmowe, koncerty plenerowe, muzyka jazzowa, gospel, spektakle muzyczne, koncerty familijne, wieczory narodowe, spotkania z przewodnikami czy wydarzenia multimedialne. W repertuarze przez lata obecni byli zarówno Bach, Mozart, Brahms i Szymanowski, jak i Penderecki, Górecki, Lutosławski, Kilar czy Kisielewski. Festiwal nieustannie pozostaje miejscem spotkania tradycji z nowoczesnością, lokalnej historii z międzynarodową kulturą.
Tegoroczny jubileusz ma jednak jeszcze jeden, szczególny wymiar. W 2026 roku mija piętnaście lat od tragicznej śmierci Marka Wakarecego, twórcy festiwalu, człowieka, bez którego trudno wyobrazić sobie współczesny muzyczny pejzaż Torunia. Był nie tylko znakomitym organizatorem i menedżerem kultury, ale przede wszystkim człowiekiem obdarzonym wizją, pasją i niezwykłą umiejętnością jednoczenia ludzi wokół sztuki. Dzięki jego determinacji i wyobraźni powstało wydarzenie, które przez trzy dekady wpisało się na trwałe w tożsamość miasta.
Dzisiaj, po trzydziestu latach, możemy z dumą powiedzieć, że idea zrodzona w połowie lat dziewięćdziesiątych nie tylko przetrwała próbę czasu, ale rozwinęła się w jedno z najważniejszych wydarzeń muzycznych regionu. Festiwal nadal pozostaje miejscem spotkania artystów i publiczności, przestrzenią dialogu kultur i pokoleń oraz żywym dowodem na to, że muzyka potrafi nadawać architekturze nowe znaczenia, a miastu, niecodzienną atmosferę.
Jubileusz trzydziestolecia jest więc nie tylko okazją do podsumowania bogatej historii festiwalu, ale także momentem wdzięczności wobec wszystkich, którzy przez lata tworzyli jego wyjątkowy charakter, artystów, organizatorów, partnerów i wiernej publiczności. Nova Muzyka i Architektura to bowiem coś więcej niż festiwal. To pamięć, emocje i ludzie, którzy od trzydziestu lat tworzą jego niepowtarzalnego ducha.
Magdalena Cynk
